Orijent ekspres: Priča o najslavnijem vozu u istoriji željeznice

orient-Express-film

Kakav je bio pravi Orijent ekspres, zbog čega se oko njega stvorio oreol misterije i intrige i koja je njegova konačna sudbina? Za većinu ljudi Orijent ekspres je više ideja nego opipljiv entitet. Njegovo postojanje najpribližnije nam je kroz fikciju i film: Herkul Poaro je u njemu riješio svoj najpoznatiji slučaj, dama Alfreda Hičkoka je nestala iz njega, a Džejms Bond ga je vozio od Istanbula do Londona.

Nedavno nam je reditelj Kenet Brana na velike ekrane ponovo donio priču o legendarnom vozu u rimejku čuvenog filma – Ubistvo u Orijent ekspresu, iz 1974. godine.

Ali kakav je bio pravi Orijent ekspres, kako je postao tako misteriozan i intrigantan i koja je njegova konačna sudbina? Sin uglednog belgijskog bankara, Žorž Nagelmakers, je 1865. godine prvi put zamišljao voz koji bi obuhvatio kontinent, jureći po metalnim šinama više od 1.500 milja.

Prilikom putovanja u Ameriku, Nagelmakers je bio svjedok mnogih željezničkih inovacija u toj zemlji, a jedna od njih, luksuzni vagon za spavanje, bila je ključna za Nagelmakersovu odluku da po povratku iz Amerike ostvari svoju viziju.

Georges_Nagelmackers
Žorž Nagelmakers

Godine 1883, nakon niza pehova, finansijskih problema i poteškoća u pregovorima sa različitim nacionalnim željezničkim kompanijama, Nagelmakersova Međunarodna kompanija vagona za spavanje uspostavila je put od Pariza do Istanbula, tadašnjeg Konstantinopolja. Voz, nazvan “Ekspes orijenta”, krenuo je sa Istočne stanice u Parizu ka Istanbulu, preko Strazbura, Minhena, Beča, Budimpešte, Bukurešta, Beograda, Niša i Plovdiva.

Svi pogledi okupljenih građana bili su uprti u uglačanu parnu lokomotivu iza koje su se nalazila čak dva vagona za spavanje, jedan vagon-restoran i dva vagona za prtljag. To je bio prvi luksuzni voz u Evropi, prava palata na šinama. Iako je putovanje od Pariza do Istanbula trajalo gotovo 68 sati, ono je vrlo brzo postalo veoma popularno među evropskom aristokratijom, čak i kada mu je 1891. ime zvanično promjenjeno u “Orijent ekspes”.

orijent-ekspres
Orijent ekspres je bio prvi luksuzni voz u Evropi

Orijent ekspresom su putovali gotovo svi evropski monarsi tog doba – grčki kralj Đorđe, bugarski kraljevi Ferdinand i njegov nasljednik Boris, Leopold Drugi belgijski, engleski kraljevi Edvard Sedmi i Edvard Osmi, švedski kralj Gustav.

Zato su ga zvali „kraljem vozova i vozom kraljeva”, međutim mnogi od njih imali su vrlo čudne zahtjeve i ponašanje. Ferdinand od Bugarske se, uplašen od mogućeg atentata zaključao u toalet voza i niko nije mogao da dopre do njega. Belgijski kralj Leopold II je upravljao vozom do Istanbula, a isto su činili i bugarski kralj Ferdinand i njegov sin Boris, shvatajući da bar na teritoriji njihove zemlje to niko ne može da im zabrani.

Boris je jednom prilikom čak izazvao incident tako što je, da bi izbjegao njemu nepodnošljivo kašnjenje, podigao temperaturu u parnom kotlu toliko da je eksplodirao, i oba ložača su poginula.

Iako je putovanje od Pariza do Istanbula trajalo gotovo 68 sati, ono je vrlo brzo postalo veoma popularno među evropskom aristokratijom

Da li spletom neobičnih istorijskih okolnosti, ili zahvaljujući vještim diplomatskim igrama da se kompaniji nadoknade gubici nastali zbog ratnih zbivanja, tek kraj Velikog rata zabilježen je baš u vagon-restoranu broj 2419 čuvenog “Orijent Ekspresa”. Tu je 11. novembra 1918. maršal Foš potpisao primirje koje je označilo kraj svih neprijateljstava. Već sljedeće godine puštena je u saobraćaj nova kompozicija “Simplon-Orijent-Ekspres”. Ovaj novi luksuzni voz saobraćao je na liniji Pariz-Lozana-Milano-Venecija-Trst-Zagreb-Beograd-Istanbul.

Versajskim mirom Simplon Orijent Ekspresu je dodijeljen desetogodišnji monopol nad vezom Pariza i Konstantinopolja. U međuvremenu su konstruisane nove čelične kabine sa Art Deko enterijerom, nakon čega je voz postao još popularniji u visokom društvu.

Ipak, nakon Drugog svjetskog rata nastupa period naglog razvoja drugih, bržih načina putovanja, pa skupa i spora putovanja vozom, kao što je “Simplon Orijent Ekspres”, ma koliko on bio luksuzan, polako, ali neumitno izlaze iz mode. Osim toga, mnogi su na svojim vozima počeli da upotrebljavaju frazu “Orijent ekspres” u promotivne svrhe.

dzejms-serbun-voz-orijent-ekspres
Džejms Šervud

I možda bi takva vrsta putovanja sa uživanjem bila potpuno zaboravljena i ostala zabilježena samo u čuvenim romanima, ili na velikom platnu, da uspješni američki hotelijer i zaljubljenik u sve što ima bilo kakve veze sa istorijom željeznice, Džejms Šervud, nije odlučio da obnovi ovu tradiciju.

On je 1977. na aukciji u Monte Karlu kupio dva stara, odavno rashodovana vagona originalnog “Orijent Ekspresa”, iz 20-ih godina prošlog vijeka, i odlučio je da im vrati prvobitni sjaj. Kako su tekli radovi na njihovom restauriranju zaintrigirale su ga priče i legende o čuvenom “Orijent ekspresu” koje su u njemu probudile nostalgiju za prošlim vremenima. A pošto je već bio vlasnik hotela sa pet zvjezdica, “Ćiprijani” u Veneciji i “Spendido” u Portofinu, odlučio je da svojim probirljivim gostima ponudi i uzbudljivo putovanje u prošlost.

orijent-ekspres'1982
Orijent ekspres 1982.

Ubrzo je kupio i restaurirao cijelu kompoziciju od 25 vagona koja ga je koštala 25 miliona evra i uspostavio je novu luksuznu željezničku liniju “Venis Simplon- Orijent-Ekspres” koja spaja London, Pariz i Veneciju. Za sve one koji za kartu izdvoje oko 1.800 evra i koji istinski žele da dožive atmosferu zlatnog doba putovanja željeznicom, kompanija Džejmsa Šervuda jednom godišnje organizuje uzbudljivo putovanje od Pariza do Istanbula.